[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
marked as ~g.]

[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
ay hindi na ginagamit.]



=ANG MESTISA=

=Mga iba pang Aklat ni E.L. Valmonte=

=ILAW NG KATOTOHANAN= (Unang bahagi) Aklat na naghahatid n~g
liwanag sa isip at umaakay sa kaluluwa sa landas n~g tapat na
pagkakilala sa Diwa at Buhay n~g Sangmaliwanag. Kahinahinayang na di
mabasa. P0.80 ang bawa't sipi.


=Tinatapos sa Limbagan=:

"=Ang Mestisa=" (Unang Bahagi) Ikalawang pagpapalimbag.

"=Mga Inang Walang Anak="

"=Lupit ng Tadhana="

"=Ilaw ng Katotohanan="
(Pan~galawang bahagi)



=NOBELA

ANG MESTISA
(Ikalawang Bahagi)

KATHA NI

ENGRACIO L. VALMONTE
"Kasapi sa Aklatang Bayan"

Unang Pagkapalimbag

Hunio, 1920=

IMP. ILAGAN Y CIA. 775 Juan Luna, Tundo, Maynila Telépono 8836


=Handog=

_Sa karapatdapat na Pan~gulo n~g Aklatang Bayan na si G. Precioso
Palma._

=Ang Maykatha=




XV

¿MAPALAD KAYA SI TIRSO?


"Kahi't saang tumatahip na lupa ako maparoo'y hintayin mo ang sulat
ko, bago ka lumiham sa akin."

Ang hindi pagkakaroon n~g katuparan n~g ganyang pan~gakong iniwan ni
Teang kay Tirso ay di sasalang lumilikha na n~g kabalisahan sa
kalooban n~g makatang ito, pagkatapos na magdaang sunodsunod ang ilang
araw sa gitna n~g kanyang mainip na paghihintay. Nang gabing marinig
niya ang ganyang mahigpit na pan~gako sa bibig n~g kanyang kasi, ay di
niya inakalang pakatatagal na n~g gayon n~g hindi siya tatanggap n~g
sulat, palibhasa, kung totoong sa Nueba Esiha lamang ang uwi, ay di
naman kalayuang gaano ang nasabing lalawigan upang mabilan~gan n~g
maraming araw ang lakad n~g koreo hanggang Maynila. N~guni't n~gayong
panay na "wala po" ang isinasagot sa kanya n~g tagadalang-sulat kailan
pa ma't ito'y kanyang abatan sa pagdating at pagtanun~gan n~g bagay na
inaantabayanan, ayawayaw man niyang maghinala ay hindi rin siya
makalaban sa sarisaring bintang na naguumukilkil sa kanyang ulo.

Kung minsan ay malarawan sa kanyang panimdim ang di bagong pangyayari
na pagkakapariwara n~g matimyas na pagasa n~g isang lalaking paris
niya na mapalayo sa kinaroroonan n~g kanyang giliw. Ang dalaga at ang
binata, bago magtalikod sa isang pahimakas na paguulayaw, ay
nagsusumpaang sinoman sa kanila ay di magmamaliw, mananatili kapwa sa
kawagasan at pagtatapat hanggang sa huling tibok n~g puso. Ang lalaki
ay maiiwang buongbuo ang pagasa sa pan~gako n~g babae: magtataman sa
pagaaral, lilimutin ang pagbubulagsak, magbabawas n~g nilibotlibot at
pagaaksaya n~g panahon, sa paguupanding pagdating n~g tipanan,
pagkatapos n~g pagaaral ay lalo siyang magiging karapatdapat sa mata't
pagmamahal n~g kanyang liyag. Datapwa't ang babae, na kapatid n~g
kahinaang loob at hinlog n~g pagkasalawahan, ay madaling nagmamaliw,
lumilimot sa pan~gako at kumikita n~g bagong ligaya sa lilim n~g
pakikipagsuyuan sa iba. ¡Oh, gaanong pagasa n~g lalaki ang nalibing sa
laot n~g kapariwaraan, sanhi sa ganyang pagkakabilanin n~g di iilang
babae!...

At, si Teang at si Tirso ay naging isang dalaga ri't isang binatang
nagsumpaan na walang maglililo ni magmamaliw bago naghiwalay. Tulad sa
karaniwang nangyayari, si Tirso ay naiwan ding walang tan~ging kasama
sa tanang sandali kundi ang walang pasubaling pananalig sa kadalisayan
n~g budhi at matibay na panghahawak sa kadakilaan n~g pan~gun~gusap ni
Teang. Subali't ... ¿nasaan ang katuparan n~g pan~gakong iniwan sa
kanya n~g babaeng ito? ¿Bakit walang sulat? ¿Siya kaya,--si Tirso,--ay
magiging isa rin diyan sa m~ga lalaking nawalatan n~g dibdib at
nalurayan n~g puso sa ulos n~g balaraw na walang pan~gigiming
itinatarak n~g babae? ¿At si Teang kaya naman ay isa pa ring babaeng
katulad n~g di iilang kabaro niya na humahalakhak lamang sa harap n~g
bangkay n~g m~ga pusong kanilang pinaglalaruan?...

--¡Oh! Hindi naman magkakagayon marahil ...--ang nawiwika n~g
naninimdim na makata, kung dumarating sa dakong ito ang kanyang
pagninilaynilay.

At ang pinakatubig na pangpatay sa siklab n~g masusun~git na hinala,
ay ang ganitong kanya ring nawiwika:

--Kaipala'y hindi lamang siya magkapanahon sa higpit n~g
pan~gan~galaga n~g kanyang ina.

Kung nababanggit namang ganito ang ina ni Teang, ay kasunod nang agad
na magugunita ang ibinalitang pagayaw sa kanya n~g matandang; iyon
dahil sa kanyang pagkamason. Ang kanyang pagkamason ay bikig na
humahalang sa lalamunan n~g naturang matandang nabubulagan n~g
pananampalataya't nahihibuan n~g m~ga tagapan~galaga n~g kadiliman,
kaya't kailan man ay hindi n~ga yata makatutuloy na maluwag sa loob
ang kanyang malinis na pakay. At dito siya untiunting nahihila n~g
pagaakalang marahil ang babaeng pinagsisimpanan niya n~g lahat ay
nagbabago na n~ga n~g loob at tumataliwakas sa kanilang salitaan.
Subali't ang salitaan naman nila ay di na isang salitaan lamang na
maaari pang talimuwan~gin kung ibig: yao'y isa nang sumpang hindi
mababawi, isang pagkakabuhol n~g palad na di na muling makakalag.
¡Diyata't ang kapangyarihan n~g magulang ay makapanghihinaig pa't
makawawalang halaga sa sinumpaan ni Teang na pakikiisang palad sa
kanya?

Dito ay di na maitugon ni Tirso ang hindi ikapangyayari n~g ganyang
hinuha. Nalalaman niyang sa salitaang kinasasangkutan n~g isang
magulang at isang asawa, ang una ang dapat pahalagaha't kilalanin,
kasakdalang itong huli ay maduhagi at mapawakawak. Isang kawikaang
kagalanggalang ang nagsasabing "sampu mang asawa ay makikita kung
mawala, datapwa't hindi ang isang magulang." Nakilala ni Tirso si
Teang na isang anak na may likas na pagkamagalan~gin sa kalooba't
pasya n~g magulang saka nagtataglay pa n~g isang pananampalatayang di
kuno'y nasusumang sa ganang kanya. ¿Maliwanag pa kayang hinagapin, sa
gayong paghihintay na walang napapala kundi pagkabigo, na ang
pagkakaibang iyan n~g kanilang pananampalataya, na siyang nasasabing
sanhi n~g pagayaw n~g ina, ay siya rin namang maging dahil n~g di
pagdating n~g sulat na pinakahihintay?

Singkad na isang linggo ang nagdaang kay Tirso ay walang iniiwan kundi
ang m~ga bakas n~g kalumbayang halos ikasaid n~g kanyang paniniwala sa
kabanalan n~g kaluluwa n~g babaeng pinaguukulan niya n~g boong
pagirog.

Samantala, ang nangyaring pagkakabawi sa kolehio kay Teang, saka ang
hindi pagkaganap n~g pan~gako ni Tirsong paglalathala sa pahayagan n~g
larawan n~g marilag na babaeng iyan na nagtagumpay sa timpalak ay
hindi sa nabanggit na makata lamang nakababahala kundi gayon din sa
m~ga manunulat sa pahayagang pinagtagumpayan, saka sa di iilang
kaibigang tumangkilik sa natukoy na kandidata.

Sa tanggapan n~g m~ga tagapan~gasiwa n~g karnabal sa Luneta ay
nan~gahahanay na n~g boong ayos ang nagpapan~gagaw sa gandang m~ga
larawan n~g m~ga kandidatang nan~gagsipagwagi sa timpalak n~g isa't
isang pahayagan, bukod-tan~ging hindi mahan~gaan n~g balanang
nagsasadya roon ang larawan n~ga ni Teang.

Nang araw na iyon, tanghali n~g ika 31 n~g Disyembre. huling araw n~g
nanghihimakas na taong 1915, at samantalang si Tirso'y walang kibong
nakapan~galumbaba sa isa sa m~ga bukas na durun~gawan n~g kanyang
tahanan, ay natanaw niyang papalapit ang ilang lalaking malayolayo
pa'y nagtaastaas na n~g kamay at humuhudyat sa kanya. At kanyang
nakilala na ang m~ga dumarating ay ilang kaibigang kawal n~g panulat,
ilang kasamahan sa laran~gan n~g Panitikang Tagalog.

--¡Panhik kayo, m~ga kasama!--isinalubong ni Tirso sa nagsisirating.

--¿May aginaldo bang nakahanda?--agad itinanong buhat sa lupa n~g
isang singliit ni Paguia.

--Kahi't wala ay mayroon din ...--pan~giting naitugon n~g maybahay na
makata.

--¡Huwag kang magbiro't sadyang totohanan itong lakad namin!--anang
isa namang singlaki ni Sochong.

At noon di'y sabaysabay ang nagsirating na umakyat sa hagdanan.
Matulin namang sinalubong ni Tirso.

At ... ¡sabihin pa! Ang m~ga manunulat, na kung sabihin n~g iba'y m~ga
hibang, ulol, sinun~galing, nguni't ang totoo'y "nakapagguguho n~g
kahakaharian at nakapagbaban~gon n~g sangbasangbayanan", wika n~ga n~g
isang guro, kung magkasamasama't magpalagayan ay talo pa iyang tunay
na magkapatid na ipinan~ganak n~g iisang ina. Sa kanila, ay wala
niyang pagtutumpik. Bawa't salitang gamiti'y kataga n~g katapatang
loob, bigkas n~g kaisang damdamin, pahayag n~g panibulos na
pagtitiwala. Kaya't sa paguusap nilang yaon ay pawang n~giti n~g saya
at sigla n~g pagbibiro ang naghari sa lahat.

--Silveira,--ang pagkapanhik n~g lahat ay sinabi n~g nakasalaming
kamukha ni Tirso,--Bagong Taon bukas, at sukat nang mahulaan mo ang
bagay na aming ipinagsadya ngayon dito. ¿Ano ang aginaldo namin?

--¡Bukas pa pala naman ang Bagong Taon, eh, n~gayon pa'y aginaldo na
ang inyong itinatanong!--ipinakling natatawa n~g tinukoy.

--Higit sa panghihin~gi n~g aginaldo, ang ipinarito nami'y isang
paninin~gil,--isinambot naman n~g isang singtaba ni Kando.

--¡Magbayad ang may utang!--isinusog pa n~g malakas tatawang kaboses
ni Sauro.

--¡Sa ako'y walang utang na dapat pagbayaran!--ang tugon n~g makata.

--¿Wala? ¿Nasaan ang larawan n~g ating reyna Dorotea?--ang tanong pang
tila nanunumbat n~g mataba.

--¡Ah! ...--ang nasambit na lamang ni Tirso.

--¡Eh! ...--ang tudyo n~g isa.

--¡Ih! ...--ang katlo n~g isa pa.

--¡Oh! ...-ang habol pa rin n~g isa.

--¡Uh! ...--isinusog naman n~g iba.

At ang malakas na tawana'y nagsumikip sa loob n~g bahay.

--¿Nahan ang pan~gako mong larawan?--ang halos panabay pang iniusisa
n~g m~ga panauhin paghulaw n~g tawanan.

Biglang nagtago ang m~ga badha n~g n~giting nagsipanun~gaw sa m~ga
labi n~g makata. At nakapagpanumbalik n~g lungkot sa diwa niya ang
gayong binanggit at ipinagkatawanan pa n~g kanyang m~ga kaharap. ¡Oh,
kung natatalos lamang n~g langkay na yaon n~g m~ga palabiro ang bagay
na nagpapaulap sa kanyang gunamgunam!

--M~ga kasama,--ang itinugon ni Tirsong walang kan~gitin~giti,--tila
sa bagay na iya'y talagang masisira ako, n~guni't ... hindi ako ang
maysala.

--¡Magpapakasira, saka maghihinaw!...

--¡Talagang sinun~galing na makata!

--¡Saka maramot!

--¡At manunuba pa!

--¡Palibhasa'y hindi ninyo nalalaman ang nangyayari!--ang tan~ging
naipakli ni Tirso.

--¿At talaga bang may "nangyayari" na? ¡Kaya pala!...

--¡Ha-ha-ha-ha!

Wala; anhin mang timban~gin ni Tirso ay hindi makagigitaw at lulunurin
lamang sa biro ang anomang paliwanag na ipahiwatig niya sa harap n~g
kawang yaon n~g m~ga may kato sa katawan. Mahan~ga'y magsawalang kibo
na lamang....

Nasa sandaling iyon n~g pagkatila hinahalong binusa ang m~ga panauhin
n~g makata,--na, mayroong bumubuklat sa m~ga dahong sariwa n~g kanyang
kalupi, kaluping kinatitipunan n~g sarisaring hiyas at kayamanan n~g
tulang tagalog, mayroong naghahamon n~g ahedres, domino at dama, saka
mayroon pang nagaagawan sa paghanap n~g larawan ni Teang sa makapal na
_album_ na inabutang nasa ibabaw n~g sulatan--nang walang anoano'y
nakarinig sila n~g m~ga kaluskus n~g isang sasakyang biglang tumigil
sa tapat n~g bahay.

Ang lahat ay dumun~gaw. Datapwa't nakita nilang ang tinurang sasakya'y
muling lumalakad at papalayo na, na kinalululanan n~g isang babaeng
nagtatago n~g mukha't ayaw manding pakilala.

--¿Sino iyon?--ang naging tanun~gan n~g isa't isa,--¡Ah, marahil siya
ang ating reyna Dorotea!

At noon din ay may narinig naman silang kumakatok na tao sa pinto sa
lupa.

At nang kanilang dunghali'y natunghan ang isang babaeng anyong alila
na may bitbit sa kamay na isang magandang buslo n~g m~ga bulaklak. Ang
mukha n~g babaeng iyon ay dating kilala ni Tirso, kaya't oras na
makita'y dagli siyang nanaog na sumalubong. Ang m~ga pilyong panauhin
naman ay di na nakapaghintay: nagpanakbuhan pang nan~gagsipanaog din,
sa paglulunggating agad na matalos ang ibig; sabihin n~g gayong
biyayang balot n~g hiwaga.

N~guni't ang babaeng nagabot ay di na nila nakita. At maliksing umalis
oras na maisakamay ni Tirso ang isang liham na nasa munting sobre,
saka ang buslong yaon n~g bulaklak na pinagkaguluhan n~g m~ga katoto
n~g naturang makata.

--¡Makatang mapalad!--ang bulalas n~g lahat, pagkamalas sa gayong
handog na kapagkaraka'y sinapantaha nang padala n~g magandang si
Teang.

At sa boong kapalagayang loob at malaking pananabik na tila may lakip
pang lihim na pananaghili, ay pinakasiyasat ang boong kayarian n~g
bagay na yaong likhang di sasala n~g m~ga kahan~gahan~gang kamay n~g
isang tunay na alagad n~g arte.

--¡Pagkagandaganda!--ang wika na namang namutawi sa bibig n~g
tanan--¡Singganda n~g puso n~g babaeng nagbigay!

At si Tirso, na pinaghaharian n~g ilang lihim na paghahaka, ay di
makahuma.

¡Talagang maganda nga't kalugodlugod ang handog na iyon! Isang munting
pangnan na yari sa panay na bulaklak, m~ga saglitsaglít na bulaklak
n~g m~ga sariwa't nagbaban~guhang bioleta, pitimini, klabel, tsampaka,
kampupot, ilangilang, rosas-de-pasion, alehandria, kamuning at kung
anoano pang hiyas n~g m~ga halamanan sa Singgalong; na binagayan n~g
man~gilann~gilang dahon n~g papwa, malba-rosa, at m~ga baging n~g
kadena-de-amor; na walang tan~ging laman kundi isang kalapating
singputi n~g gatas, na sa kanyang makinis na tuka'y taglay ang isang
munting tarhetang may ginintuang titik.

Ang tarhetang ito'y pinagsambilatan n~g m~ga kaibigan ni Tirso,
palibhasa ay hinuhulaang dito nahahabilin ang boong hiwaga n~g handog
na yaon.

At sa isang daan n~g mata'y ganito ang nabasa n~g lahat:


_Sa karangalan n~g makatang kapatid n~g m~ga salamisim kay Tirso
Silveira: alangalang sa kadakilaan ng Bagong Taon. Kalakip ang
pusong nagtatangi ni

ELSA BALBOA 12-31-15_


Gayon na lamang ang pagkakain~gay n~g di magkamayaw na m~ga kaibigan
ni Tirso sa harap n~g handog na yaong nakapananaghili. Mula sa silong
hanggang sa bahay, ang panunukso'y siya na lamang inaatupag.

--¡Sadyang kung sa taas n~g kapalara'y wala tayong ikaaabot kay
Silveira!--ang wika n~g pandak.

--¡Tatawagin pa ba namang "mapagwaging makata," kung hindi talagang
karapatdapat sa ganyang palayaw!--ang agaw naman n~g tila higante sa
taas at laki.

--¡Mabuhay ang mapalad! ¡Mabuhay ang mapagwagi!--ang katlo pa n~g
nakasalamin.

--"¡Mamatay!" at hindi "¡mabuhay!" ang isisigaw ko, kapag ako'y hindi
ipinakilala ni Silveira sa masintahing iyan na si Elsa Balboa,
--isinabad pa rin n~g malakas tatawa.--¡Ay Elsa! ... ¡Ay,
Balboa!...

-¿Di mo ba nakikilala ang Elsang iyan?--ang halos magkatiyap na tanong
sa nagsalita n~g kanyang m~ga kasamahan.--¡_Atrasado_ ka rin
pala!--idinugtong pa.

--¿Sino n~ga ba ang babaeng ito?

--¡Walang iba kundi ang mestisang kaluluwa at buhay n~g m~ga sayawan
dito't n~g alinmang malalaking piging at pagtatao!

--¡Ah! ¿Ang mestisang nakita kong minsan sa lamayan n~g "Aklatang
Bayan"? ¡_Balu ku na ketang misterio_!

Subali't ang m~ga patilanduya'y hindi humangga sa pagkabatid na si
Elsa Balboa ang nagukol n~g magandang handog na iyon kay Tirso
Silveira. Lalong nagdulot n~g malaking alin~gasn~gas na hindi matimpi
ang pagkatalos na ang pagkamakata ni Tirso ay naglalayag pala sa
dalawang bangka, naliligo sa dalawang batis ... Kahapo'y isang Dorotea
Iris daw ang ipinakitunggaling kandidata sa isang pahayagan; n~gayo'y
isang kaakitakit na mestisa naman ang may kalapati't bulaklak na
iniaalay. ¡Katan~gian n~g makatang labis na nakatawag sa pananaghili
n~g m~ga lalaking may malilikot ding isip!

At si Tirso, na di naninibago sa gayong kilos at palagay n~g taga
kamanunulat niya, ay gumamit noon n~g lubos na paglilihim. At sa
tulong n~g kanyang maayos na pakikiagpang sa m~ga kaharap, ay nagawa
niyang ibaling sa iba't ibang bagay ang kanilang salitaan, hanggang sa
nang lisanin siya n~g m~ga pilyong yaong kung sa kilos lamang
hahatula'y mawiwikang hindi makagagawa n~g anoman, ay di na
napagukulan n~g kahi't isang kataga, ang sinoman kay Teang at sa
mestisang kay Elsa.

Pagkapanaog n~g m~ga panauhi'y saka lamang inilabas na binasa ni Tirso
ang kalatas na ibinigay na lihim sa kanya n~g alila n~g kaibigang
mestisa. At ganito ang natunghayan:


TIRSO:

Ibig mo bang makatanggap ng ilang balitang mahalaga ukol sa iyong
kasaysayan? Kung gayon, ay hinihintay kitang magpapaunlak na
makisalo sa akin mamayang gabi,--yamang gabi rin lamang ito ng
mga pagpupuyat,--at sa pagsasalo nati'y saka ko ibabalita sa iyo
ang ilang bagay na totoong kanaisnais na iyong matalastas
hangga't may panahon.

Pagkakai'y magpapasyal pa tayo sa Escolta, at manonood sandali ng
sayawan sa Plaza Moraga, bago pagkatapos ay dadalo tayo sa
Pandakan sa isang di karaniwang piging na ipinagaanyaya ng isang
tagaroong matalik na kaibigan ng aking kapatid.

Kapag hindi ka dumating, ay ituring mong nabigo na naman ang isa
sa mga ninanasa nitong "kapatid" mong walang itinatangi sa ubod
ng kanyang puso kundi isa....

Naghihintay,

ELSA.

Habol--Tanggapin mo sa maydala nito ang isang "maralitang handog"
...--AKO RIN.


Isang kibit lamang n~g balikat ang ginawa ni Tirso pagkatalos sa
laman n~g sulat, saka pan~giting nasabi ang ganitong m~ga kataga:

--¿May katuwiran na n~ga kaya akong magturing sa sarili na mapalad na,
dahil sa ganitong buhay na tinatawid ko?...




XVI

"¡KAY GANDA MO, ELSA!"


Kung may hilig sa pagsusuri sa taglay na kahulugan n~g bawa't bagay na
nangyayari ang makasusubaybay sa lakad n~g katan~gitan~ging buhay ni
Elsa, ay sukat nang mapaghalata ang isang katotohanan na bawa't gawi,
kilos at pan~gu~gusap n~g matalinong mestisa ay dili ang hindi
nasasalig sa alinman sa m~ga sadya niyang layon at lihim na han~garin.
Kaya, kung isasagunita ang pangyayaring ikinatuwa niya n~g gayon na
lamang ang balitang galing sa "malaking kababalaghang ipinaghimala n~g
_martir_ na si pari Casio sa bahay ni donya Basilia", ay kaagad
matatanggap na isa m~ga talagang dapat niyang gawin ang kanyang
ginawang pagaanyaya kay Tirso na siyang makaabay niya sa pagdalo sa
Pandakan upang makipaglamay sa isang malaking piging at isang
magdamagang sayawang ipasasalubong sa manigong pasok n~g pumipintong
Bagong Taon.

Minarapat n~ga n~g mestisa na ang makatang sa palagay niya'y
nagbabagong loob sa kanya ay siya niyang makasama sa pagsasadya sa
Pandakan, upang sa gayon ay magkaroon siya n~g pagkakataon na mailipat
sa kabatiran n~g tinukoy na makata ang balitang kanyang natanggap
tungkol sa nangyari sa San Lazaro.

At, binubuko pa lamang sa isip ang ganitong balak ay malunodlunod na
ang puso sa di masayod na kagalakan. Para na niyang natatanaw, kahi't
malayolayo pa, ang mabuting magiging wakas n~g kanyang m~ga gagawin.

--Inaasahan kong hindi ipagwawalang bahala ni Tirso ang aking
sulat,--ang naibulong sa sarili sa gitna n~g kanyang pagmumuni.--Kapag
nabigo pa naman ako sa pagkakataong ito'y talaga na lamang na sa
kasawian ako nauukol....

Nalalaman niya na sa gabing yaon na kanyang ipinagaanyaya ang isang
pagsasalo, ang kapatid niya't hipag ay hindi daratnan ni Tirso sa
bahay, sapagka't ayon sa gayakang pinagkasunduan, hapon pa n~g araw na
iyo'y magpapauna na sa Pandakan ang magasawa upang dalhin ang ilang
bagay na iaalay sa maypiging. Kung si Elsa ay maiiwan, ay sapagka't
gayon ang kanyang pinakikunang hilin~gin sa kapatid at hipag, at di
umano'y ayaw siyang tantanang hindi isabay sa pagparoon n~g ilang
binibining masdaraan sa kanyang bahay sa gabing iyon. At ang gayo'y
kanyang binalangkas, upang madulutan n~ga n~g kasiyahan ang m~ga mithi
n~g kanyang kaluluwang lihi at isinilang sa biyaya n~g kaligayaha't
tamis n~g buhay.

Hangga't hindi niya nakukuhang masarili ang paghahari sa puso't
kalooban n~g makatang kinahihiban~gang labis n~g kanyang boong
pagkababae, at hangga't nagugunita niyang may isang "mulalang taga
lalawigan", na kinabubulagan n~g m~ga panin~gi't "tila"
nagkakapan~galan sa pitak n~g dibdib n~g nabanggit na makata, sa
pakiramdam n~g mestisa ay palusong na yata sa libin~gan ang tun~go n~g
kanyang kabuhayang di pa gaanong nagnanawnaw n~g ligaya sa
pakikihalubilo sa daigdigang ito. At yamang nalalaman niyang gayon, ay
kautan~gan na naman niya ang gumawa n~g tanang marapat gawin, upang
maiwasan ang bumabalang kapariwaraan.

"...At ang tao ay nalikha na may isip na kasama" ang narinig niya sa
isang tula ni Tirso. At ang isip na iya'y nakay Elsa: kinakailan~gang
gamitin niya sa lahat n~g bagay at sa lahat n~g pagkakataon.
Nararamdaman niyang ang kanyang puso ay tinitibukan n~g walang
kasingdubdob na pagibig sa makatang si Tirso; nahahabilin naman sa
isip niya ang paglikha n~g tanang kaparaanang kailan~gan upang
masunduan ang ikapagtatagumpay n~g pagibig na iyan. Ang tunay na
katamisang idinudulot n~g pagibig ay di maaaring sayurin n~g kahi't
sino, samantalang ang puso ay ipinasisikil sa makipot na galawang gawa
n~g pagpapakunwari, n~g pagbabalobalo at n~g kung sabihi'y pakikibagay
sa lakad n~g kaugalian. Ang hinhin, yumi, kahihiyaan ... ¿ano ang m~ga
katagang ito kundi m~ga patibong lamang na nililikha n~g Kapisanan
upang mapagkasanhian n~g pagkaduhagi n~g m~ga kaloobang madaling
malamuyot at n~g m~ga damdaming walang tatag sa pakikilaban sa habagat
n~g buhay? Ang tunay na tamis n~g buhay ay wala sa parating
pagpapakunwari, sa pagimpit na palagi sa m~ga dalisay na itinitibok
n~g damdamin. Namamali iyang m~ga nagpapalagay na kabanalan n~g isang
babae ang tuwina'y kikimikimi, hindi makapagpahayag n~g kanyang
isinasaloob, ilas na parati sa bahagyang silay n~g mata n~g kapwa ...
Ang nararapat ikakimi, ang nababagay ikahiya, ay wala kundi ang
anomang baga'y at gawang nan~gan~gahulugan n~g pagkakasala. N~guni't
¿pagkakasala baga ang pagsunod sa malalayang pitlag n~g pusong
dumaramdam n~g paggiliw? Ang pagkakasala, ay ang pagsuway sa iniaatas
n~g pusong iyan.

--¡Nararapat nang mawakasan ang m~ga paghihirap kong ito!--ang
nanggigitil na nawika, matapos paglimilimiin ang ganyang hakahakang
sarilingsarili n~g kanyang pagkamestisa.

At, nang sumapit ang gabing idarating ni Tirso sa kanyang bahay, si
Elsa ay kinahalataan kaagad n~g m~ga alila n~g isang kabalisahang
hindi mailin~gid.

*       *       *       *       *

Sa loob n~g bahay ay lumabas-masok siyang kung minsa'y sasayawsayaw at
kung minsan nama'y huhunihuni n~g alinman sa m~ga kundimang kanyang
nakakagiliwan. Mayamaya'y siyang lalapitan ang bukas na pianong parang
nagyayaya, at sandaling titipa ang maliliksing daliring tila m~ga
kandila, samantalang ang m~ga mata'y ipapakong walang kurap halos sa
papel n~g tugtuging lahad ang m~ga dahon. Ang inaagpan~gan niya n~g
gayong pagtugtog ay isang _fox trot_[A] na naglalarawan n~g sarili
niyang haka.

Kung ang mga ibon at maging halaman
ay nagkakalaya sa pagiibigan,
ang isang mestisa'y dapat ding magnawnaw
ng mga biyaya ng Katalagahan.

Ang mestisa'y may pagirog na kaparis ng balana,
at anak din ni Bathalang tumanggap ng isang mana;
mana'y dapat na gamitin ng ayon sa pinipita
ng likas na pagkatao at sariling kaluluwa.

Sa harap ng Batas ng Pagkakalikha.
babae't lalaki ay pantaypantay nga;
kung gayon, mestisa, di dapat lumuha
sa piling ng ibang kapwa mo diwata.

Kapagkuwa'y siya namang haharapin ang malaki't malinaw na salamin, at
dito'y waring ipagtatanong kung ano pa kayang ayos ang marapat niyang
gawin sa kanyang maganda nang pusód, kung ilan pang daan n~g espongha
ang marapat niyang gamitin upang mawalan n~g balantan ang pulbos n~g
kanyang mukha; at kung alin pa kayang kasuutan ang sukat niyang
ipalamuti sa kanyang baling-kinitang pan~gan~gatawan upang maging
kahalihalinang lalo ang kanyang anyo na ipasasalubong sa makatang
kinahuhumalin~gan n~g kanyang pagibig.

Nahagisan n~g tin~gin ni Elsa ang isang alilang babae na patagong
sumisilip sa pinto n~g kusina na wari'y nan~gin~gimbulo sa kanyang
pagbikas, at kanyang tinanong:

--¿Maganda na ba ako?

--Wala na pong maipipintas ang lalong pihikang makamamasid,--ang may
lakip na n~giting itinugon n~g alila.

--¿Kung ikaw ba'y lalaki ay mahahalina ka na sa akin?

--¡Patay na lamang po ang hindi tablan n~g pagkahalina!

At ikinasiya n~g mestisa ang m~ga patunay na narinig sa alilang yaong
babae ring paris niya.

Subali't gayon man, upang huwag yatang maging an~gap ang kanyang m~ga
kilos, at nang mawalan na n~g sukat makasaksi sa kanyang pagbibigay
panahon sa pagpapakaliklik sa pan~gan~garap n~g gising sa laot n~g
m~ga hiwaga n~g pusong inaalihan n~g bulag at walang habas na
pagsinta, ang ginawa'y inutusan ang dalawang alilang tan~ging kasama
noon sa bahay, na bumili n~g kahi't anong bun~gang kahoy na maaaring
magulasina, gaya n~g siko, mansanas o anoman.

--Kung dito po sa malapit sa ati'y walang mabibili
niyan,--ipinasubaling tugon n~g m~ga inuutusan.

--Kahi't doon sa palengke'y sumaglit na kayo; at magtagaltagal ma'y
makapaghihintay na ako.

At nawala noon din sa harap ni Elsa ang kanyang mababait na alagad.

Nang mapanaog ang m~ga alila ay wala na siyang sukat pan~gilagan sa
loob n~g bahay.

Binuksan ni Elsa ang isang lagpas taong aparador na sikip na sikip sa
kanyang mahahalagang kasuutan. Kumuha n~g isang sayang sutla; isinunod
ang isang may burdang baro; saka ang panyong nauukol na pangalampay.
Inilaglag sa sahig ang nasa katawan. At iyon ang inihalili. Lumakad.
Lumin~gon sa likod. Lumin~gay. Kumendeng ... At nagparaandaan sa harap
n~g isang malaking salamin, at binikasang maigi ang kanyang anyo.
Bawa't lupi n~g panyo'y iniayos na mabuti; bawa't lukot n~g baro ay
main~gat na pinantay: at ang mahabang buntot n~g saya ay boong husay
na binitbit n~g kamay na kaliwa.

Datapwa't ... ¡ayaw niya niyon! Hindi iyon ang dapat niyang
ipasalubong kay Tirso. Kung kapagkaraka'y gayak na siya, mawiwika
nitong talagang sinadya niya ang gayong pagbibihis.

Naglabas na naman n~g iba: ang isa sa kanyang pinakamagagarang
pangbahay ang napiling kunin. At gaya n~g una, ay isaisang inilaglag
ang kasuutang nasa katawan. N~guni't hindi rin tumama sa kanyang loob
ang damit na huling pinili, kaya't di na naman ipinagpatuloy ang
pagsusuot.

¿Alin n~ga kaya ang kanyang marapat gamítin?

Narinig niyang tinugtog n~g isang orasang nakasabit sa dingding ang
ikapito n~g gabi; at napadun~gaw siyang saglit sa bintana, gawa n~g
pagkainip, wari sa paghihintay sa kanyang tinipanang makata.

--Wala pa,--ang nasabi,--marahil ay mahahatinggabihan n~g dating ni
Tirso, yamang ang m~ga tao'y nalalaang magpuyat n~gayon dahil sa
pagsalubong sa bumubun~gad na Bagong Taon.

At pagalis sa durun~gawan ay napataas ang kanyang tin~gin sa mukha n~g
salaming kaharap. At kanyang nakitang sa boong hugis n~g katawan niya
ay walang nalalabing tagapagkubli n~g kahihiyaan liban sa isang
manipis at maputing damit pangloob na mula sa dibdib na nakaluwa ay
nagtatapos ang luwang sa may kalamnan n~g binting yari mandin sa
lalikan. Subali, dahil sa kanyang pagiisa, hindi inalumana ang kanyang
pagaanyo, at nagyao't dito pa sa bulwagang binibigkas ang ganito:

Sinungaling iyang tubig, kapag hindi napilitang
maginalon at sumulak, kung may apoy na nadarang;
ang isda ay mailap nga't di mahuli sa baklaran
nguni't dagling nabibinwit, pag may paing nakaumang.

Bulaan ang paroparong di maaakit sa bulaklak.
pag ang ganda't kulay nito ay may tamis na kalangkap;
gamogamo'y hamak lamang, pag ang ilaw'y walang ningas,
datapwa't kung may sindi na'y bayani ring matatawag.

May halamang gabigabi'y tikom nga ang mga dahon.
parang taong natutulog na nahapo sa maghapon;
n~guni't tao't halaman ma'y nagigising, nagbabangon.
pag ang araw'y may sikat nang sa lahat na ay pagukol.

Katiyap n~g panghuling alin~gawn~gaw n~g tulang itong bininigkas sa
sarili ay naulinigan n~g mestisa ang ilang sunodsunod na yabag n~g
m~ga paang mandi'y pumapanhik sa hagdan. Siya noo'y nabubun~gad sa
pintong paharap sa hagdanan, at sa isang pihit n~g tin~gi'y hindi
mangyayaring di niya mapagsino ang pumapanhik na iyon. At nakilala